Badanie GBS w ciąży: jak się przygotować i co warto wiedzieć?

Nie wiesz, czym jest badanie GBS i jak się do niego przygotować przed porodem? Z tego artykułu dowiesz się, czym jest GBS i jakie znaczenie ma wynik dla Ciebie oraz dla noworodka. Przedstawię praktyczne wskazówki dotyczące terminu badania, pobrania materiału i postępowania w czasie porodu.

Co to jest badanie gbs i kto jest narażony?

GBS to skrót od nazwy Group B Streptococcus, którego najważniejszym przedstawicielem jest Streptococcus agalactiae. Celem badania w ciąży jest wykrycie nosicielstwa, aby zaplanować profilaktykę antybiotykową podczas porodu i zmniejszyć ryzyko wczesnych zakażeń u dziecka. Badanie polega na pobraniu materiału do posiewu i analizie w laboratorium mikrobiologicznym.

Nosicielstwo z reguły przebiega bezobjawowo, lecz ma znaczenie dla postępowania okołoporodowego. Wykrycie paciorkowców pozwala na przygotowanie opieki medycznej w czasie porodu oraz na obserwację noworodka po porodzie. Informacja o nosicielstwie powinna trafić do dokumentacji położniczej i być przekazana zespołowi przyjęcia do porodu.

Wykrycie nosicielstwa umożliwia zaplanowanie okołoporodowej profilaktyki antybiotykowej i zmniejsza ryzyko ciężkich zakażeń u noworodka.

Jak często występuje nosicielstwo gbs – odsetki i czynniki ryzyka?

Zwykle w badaniach przesiewowych u ciężarnych odsetek kolonizacji wynosi od 10–30%. Warto wiedzieć, że częstość ta różni się geograficznie i między badaniami, dlatego rekomendacje opierają się na praktykach takich organizacji jak Polskie Towarzystwo Ginekologiczne, CDC czy WHO. Zastosowanie ujednoliconych procedur badania poprawia porównywalność wyników.

Poniżej wymieniono główne czynniki zwiększające ryzyko nosicielstwa lub transmisji GBS podczas porodu:

• wcześniejsze dziecko z zakażeniem GBS,
• obecność GBS w moczu w trakcie ciąży,
• poród przed 37. tygodniem ciąży,
• przedłużony czas od pęknięcia błon płodowych (>18 godzin),
• gorączka w czasie porodu.

Rozróżnij nosicielstwo od GBS‑bakteriurii ponieważ bakteriemia w moczu zwykle świadczy o masywnej kolonizacji. W praktyce wykrycie GBS w moczu traktuje się jako istotne i wpływa na decyzje terapeutyczne przy porodzie. Konsultuj wyniki z prowadzącym ciążę aby ustalić dalsze kroki.

Jak gbs zagraża matce i noworodkowi?

U matki najczęściej mamy do czynienia z bezobjawowym nosicielstwem, ale rzadko mogą wystąpić zakażenia okołoporodowe. Możliwe są infekcje dróg moczowych, zapalenie błon płodowych oraz poporodowe zapalenie jamy macicy. Ciężkie zakażenia u matki, jak posocznica, zdarzają się rzadko.

Dla noworodka zagrożenia obejmują następujące poważne stany:

• sepsa (posocznica),
• zapalenie płuc,
• zapalenie opon mózgowo‑rdzeniowych,
• potencjalne długoterminowe następstwa neurologiczne po ciężkim zakażeniu.

Bez profilaktyki szacunkowe ryzyko infekcji u dziecka u nosicielek wynosi orientacyjnie około 1–2%. Zastosowanie IAP znacząco zmniejsza ryzyko ciężkiego zakażenia u noworodka, co potwierdzają badania i wytyczne kliniczne.

Przy przedwczesnym pęknięciu błon lub gorączce podczas porodu trzeba natychmiast ocenić ryzyko i rozważyć podanie antybiotyku oraz obserwację noworodka.

Kiedy wykonać badanie gbs w ciąży i jakie są rekomendacje?

Standardowe okno dla przesiewowego badania to 35–37. tydzień ciąży zgodnie z zaleceniami PTGiP, CDC i WHO. Istnieją alternatywne metody, jak szybkie testy molekularne PCR wykonywane okołoporodowo, jednak ich dostępność zależy od placówki. Lokalne praktyki mogą się różnić więc upewnij się, gdzie i kiedy pobiorą wymaz w Twojej opiece prenatalnej.

Badanie wykonuje się wcześniej lub postępowanie jest odmienne w określonych sytuacjach i warto o tym poinformować prowadzącego ciążę. Na przykład wykrycie GBS w moczu w czasie ciąży traktuje się jako potwierdzenie masywnej kolonizacji i wpływa na strategię podczas porodu. Również wcześniejsze zakażenie u poprzedniego dziecka zmienia decyzje kliniczne.

Poniżej sytuacje wymagające natychmiastowego działania przy przyjęciu do porodu:

• poród przed 37. tygodniem,
• przedłużony czas od pęknięcia błon (>18 godzin),
• gorączka matki w trakcie porodu (≥38°C).

Jak przygotować się do badania gbs – praktyczne zasady przed i w dniu pobrania?

Celem przygotowania jest uniknięcie fałszywie ujemnych wyników i zachowanie naturalnej flory, a nie sterylizacja. Podejdź do tego spokojnie. Kilka prostych zasad poprawi wiarygodność wyniku.

Przed badaniem skontaktuj się z wybraną placówką aby ustalić miejsce i godzinę pobrania oraz ewentualne wymagania. Przyjdź z dokumentacją medyczną jeżeli masz wcześniejsze wyniki GBS lub informacje o alergiach na antybiotyki. Powiadom personel o przyjmowanych lekach i ostatniej antybiotykoterapii.

Co robić 3 dni przed badaniem?

Na 48–72 godziny przed pobraniem unikaj stosunków płciowych, irygacji pochwy oraz stosowania dopochwowych leków, kremów i żeli. Nie stosuj środków antyseptycznych do pochwy ponieważ mogą one zafałszować wynik. W przypadku przewlekłej antybiotykoterapii skonsultuj z lekarzem odpowiedni moment wykonania badania.

Przerwij przez 48–72 godziny przed badaniem następujące czynności:

• współżycie,
• irygacje pochwy,
• dopochwowe leki, kremy i żele.

Co robić w dniu pobrania i po antybiotykoterapii?

W dniu pobrania nie myj intensywnie miejsc intymnych tuż przed wymazem i nie używaj preparatów do higieny o działaniu odkażającym. Delikatne mycie wodą jest akceptowalne. Przy zgłoszeniu do punktu pobrań poinformuj o ostatnich antybiotykach oraz o wcześniejszych wynikach GBS.

Antybiotyki mogą prowadzić do fałszywie ujemnego wyniku dlatego zaleca się odczekać około 7 dni od zakończenia terapii przed pobraniem. W praktyce decyzję o powtórzeniu badania podejmie lekarz prowadzący lub laboratorium na podstawie rodzaju zastosowanego leku. Jeśli terapia była niedawna, laboratorium może zasugerować powtórkę badania.

Poinformuj położnika lub położną przy przyjęciu do porodu o ostatnich antybiotykach oraz o wyniku badania GBS.

Jak przebiega pobranie materiału gbs i co dzieje się w laboratorium?

Pobranie materiału polega na wykonaniu wymazu z dolnej części pochwy (przedsionek) oraz z odbytu/odbytnicy. Materiał pobiera położna, ginekolog lub przeszkolony pracownik laboratorium i umieszcza wymazówkę w podłożu transportowym. Procedura jest krótka i zwykle bezbolesna.

Badanie przeprowadza się z zachowaniem dyskrecji i zasad bezpieczeństwa. Próbka jest opisana i zabezpieczona przed transportem. Następnie trafia do laboratorium mikrobiologicznego gdzie rozpoczyna się etap hodowli i identyfikacji.

Jak wygląda pobranie wymazu z pochwy i odbytu?

Połóż się na fotelu ginekologicznym w wygodnej pozycji i rozluźnij mięśnie. Używa się jednej lub dwóch sterylnych wymazówek; materiał pobiera się powierzchownie z przedsionka pochwy oraz z odbytu/odbytnicy, bez głębokiego wkładania do szyjki. Wymazówkę obraca się dla zebrania materiału i umieszcza w wymazówce z podłożem transportowym.

Przed pobraniem zgłoś personelowi następujące informacje:

Co dzieje się z próbką w laboratorium i ile trwa wynik?

Laboratorium przyjmuje próbkę i wysiewa ją na odpowiednie podłoża po wcześniejszym wzbogaceniu, często w podłożu typu Todd‑Hewitt. Po inkubacji materiał jest posiewany na agar krwawy, a następnie identyfikowany metodami biochemicznymi lub spektrometrią mas (MALDI‑TOF). Przy wykryciu Streptococcus agalactiae wykonywany jest antybiogram, zwłaszcza gdy istnieje alergia na penicylinę. Dla standardowego posiewu czas oczekiwania to zazwyczaj 24–72 godziny.

Testy molekularne PCR dają wynik szybciej, nawet w ciągu kilku godzin, lecz ich dostępność zależy od placówki. Zawsze potwierdź w laboratorium lokalny czas realizacji badania i formę raportu. Laboratorium poda też informację o wrażliwości drobnoustroju jeśli wykonano antybiogram.

Możliwe elementy raportu to:

• wynik dodatni,
• wynik ujemny,
• komentarz o wrażliwości / antybiogram jeśli wykonano.

Co oznacza wynik badania gbs i jakie jest postępowanie podczas porodu?

Wynik dodatni oznacza, że GBS zostało wykryte w momencie pobrania i kobieta jest nosicielką w tym czasie. Wynik ujemny oznacza brak wykrywalnej kolonizacji w chwili badania, lecz istnieje możliwość późniejszej kolonizacji przed porodem. Interpretacja zawsze powinna uwzględniać czas pobrania i sytuację kliniczną przy przyjęciu do porodu.

Poniżej podstawowe zasady postępowania przy porodzie w zależności od statusu:

• wynik dodatni → profilaktyka antybiotykowa w czasie porodu (najczęściej Penicylina G lub Ampicylina),
• uczulona na penicylinę → alternatywy dobierane na podstawie antybiogramu (np. klindamycyna lub w razie oporności/wątpliwości vancomycin),
• wynik ujemny → brak rutynowej IAP przy braku dodatkowych czynników ryzyka,
• poród przedwczesny lub nieznany status → rozpoczęcie IAP w określonych sytuacjach klinicznych,
• konieczność minimalnej skutecznej ekspozycji → dążyć do podania antybiotyku na kilka godzin przed porodem, orientacyjnie ≥4 godzin jest istotne dla skuteczności.

Wynik badania należy wpisać do karty położniczej i przekazać zespołowi przyjęcia do porodu. Przy przyjęciu poinformuj zespół o alergiach na antybiotyki oraz o ostatnich wynikach GBS. Dokumentacja ułatwia szybkie decyzje terapeutyczne i neonatologiczne.

Jeżeli poród przebiega bardzo szybko i IAP nie zdążyła być podana w wystarczającym czasie, zastosuj monitorowanie noworodka i konsultację neonatologiczną celem wczesnego rozpoznania ewentualnej infekcji.

Kiedy powtórzyć badanie gbs i jakie są sytuacje podwyższonego ryzyka?

Standardowo badanie wykonuje się między 35–37. tygodniem ciąży; powtórzenie jest rozważane w wybranych sytuacjach klinicznych. Decyzję podejmuje prowadzący ciążę wraz z laboratorium, uwzględniając przebieg ciąży i wcześniejsze wyniki. Lokalne wytyczne mogą się różnić więc postępuj zgodnie z zaleceniami Twojego lekarza.

W jakich sytuacjach powtórzyć lub traktować pacjentkę jako kolonizowaną:

• jeśli wcześniejsze badanie wykonano przed 35. tygodniem → wykonać ponownie w 35–37 tygodniu,
• poród przedwczesny z nieznanym statusem → postępowanie według ryzyka i często rozpoczęcie IAP,
• stwierdzenie GBS w moczu w czasie ciąży → uznaje się to za masywną kolonizację i zwykle nie wymaga powtórzenia,
• wcześniejsze dziecko z GBS‑EOD → traktować pacjentkę jako podwyższone ryzyko,
• antybiotykoterapia po ostatnim wyniku → rozważyć powtórzenie badania zgodnie z zaleceniami lekarza lub laboratorium.

Ostateczna decyzja o powtórzeniu badania powinna być podjęta przez prowadzącego ciążę wraz z informacją z laboratorium. Upewnij się, że wynik jest dostępny i załączony do dokumentacji przed przyjęciem do szpitala. Lokalne procedury mogą zawierać dodatkowe wskazania diagnostyczne i terapeutyczne.

Co warto zapamietać?:

• GBS (Group B Streptococcus, głównie Streptococcus agalactiae) to bezobjawowe nosicielstwo u 10–30% ciężarnych; kluczowe jest jego wykrycie, by zaplanować okołoporodową profilaktykę antybiotykową (IAP) i zmniejszyć ryzyko ciężkich zakażeń noworodka (sepsa, zapalenie płuc, ZOMR).
• Badanie przesiewowe GBS wykonuje się standardowo w 35–37. tygodniu ciąży z wymazu z przedsionka pochwy i odbytu; wynik dodatni oznacza konieczność IAP podczas porodu (najczęściej penicylina G/ampicylina, przy alergii – antybiotyk wg antybiogramu, np. klindamycyna lub wankomycyna).
• Najważniejsze czynniki ryzyka zakażenia noworodka i/lub konieczności IAP niezależnie od wyniku to: wcześniejsze dziecko z zakażeniem GBS, GBS w moczu w ciąży (mocna kolonizacja), poród <37. tyg., pęknięcie błon >18 h, gorączka ≥38°C w czasie porodu; bez profilaktyki ryzyko infekcji u dziecka u nosicielki wynosi ok. 1–2%.
• Przygotowanie do badania: 48–72 h przed wymazem unikać współżycia, irygacji pochwy, dopochwowych leków/kremów/żeli i środków antyseptycznych; w dniu badania tylko delikatne mycie wodą, zgłoszenie personelowi ostatniej antybiotykoterapii, krwawienia i wcześniejszych wyników GBS; po antybiotykach zwykle odczekać ok. 7 dni.
• Wynik GBS musi być wpisany do dokumentacji położniczej i przekazany przy przyjęciu do porodu; w razie szybkiego porodu lub braku pełnej IAP konieczna jest wzmożona obserwacja noworodka i konsultacja neonatologiczna; badanie powtarza się m.in. gdy wykonano je przed 35. tygodniem lub po istotnej antybiotykoterapii.